24 Aralık akşamı İstanbul'da Fener'de bir gece ayini için ışıklar yanar, binlerce kilometre ötede Saksonya'da bir Noel pazarı kavrulmuş badem ve sıcak şarap kokar, Addis Ababa'da ise insanlar iki hafta daha bayram etmeyi bekler. Noel tek bir bayramdır ama birden çok takvimi, sofrası ve şivesi vardır. takvim.in olarak bu mevsimin şehir gündemini her yıl nasıl doldurduğunu görüyoruz; bu yazıda Noel'in ne olduğunu, tarihinin nereden geldiğini ve gerçekte nasıl yaşandığını sade bir dille anlatıyoruz.
Önemli noktalar
- Noel, Hristiyan inancına göre İsa'nın doğumunu kutlar; Batı kiliseleri 25 Aralık'ta, Jülyen takvimini kullanan birçok Ortodoks kilisesi ise (Miladi takvimle) 7 Ocak'ta kutlar.
- Ermeni Apostolik Kilisesi Doğuş'u Epifani ile birlikte 6 Ocak'ta kutlar.
- 25 Aralık'ın Mesih'in doğum bayramı olarak bilinen en eski kaydı, Roma'da hazırlanmış 354 tarihli bir belgeye, yani 354 Kronografı'na aittir; İncil'de tarih yoktur.
- Ağaç, Aziz Nikolaos, ilahiler ve Noel pazarlarının her birinin ayrı bir tarihi vardır; yüzyıllar içinde birleşmişlerdir.
- Türkiye'de Noel resmi tatil değildir, ancak İstanbul'daki Hristiyan cemaatler bayramı kiliselerinde kutlar; Kadıköy'ün kültür sahneleri de 2022'de Noel temalı gösterilere ev sahipliği yaptı.
Noel nedir?
Noel, Hristiyanlığın Nasıralı İsa'nın doğumunu andığı bayramdır. İngilizce "Christmas" sözcüğü Eski İngilizce "Christes maesse", yani "Mesih'in ayini" ifadesinden gelir. Kiliselerde Noel tek bir gün değil, bir mevsimdir: dört haftalık hazırlık dönemi olan Advent bayrama götürür; Batı geleneğinde Noel'in On İki Günü 25 Aralık'tan 5 Ocak'a kadar sürer ve 6 Ocak'taki Epifani arifesinde biter.
Bu dinsel çekirdeğin çevresinde ikinci, çok daha geniş bir kültürel bayram da oluştu: hediyeleşme, aile yemekleri, süslü evler, mevsim müzikleri ve sokak ışıkları. Hristiyan olmayan ya da dindar olmayan birçok kişi de bu ikinci katmana katılır. İkisini birbirinden ayırmak önemlidir, çünkü Noel hakkındaki yanlış anlamaların çoğu bu karışıklıktan doğar.
Neden 25 Aralık? Tarih nereden geliyor?
İncil'ler İsa'nın ne zaman doğduğunu söylemez ve ilk Hristiyanlar bir doğum günü belirlemek için acele etmemiştir. Roma'nın 25 Aralık'ı Mesih'in doğum bayramı olarak kutladığını gösteren en eski belge, 354 yılında Romalı bir Hristiyan için hazırlanmış resimli bir almanak olan 354 Kronografı'dır. Takviminde "Mesih'in Yahudiye'deki Beytüllahim'de doğuşu" Ocak kalendasından sekiz gün öncesine, yani 25 Aralık'a yazılıdır.
Neden bu gün? Tarihçiler iki ana açıklama sunar ve ikisi de kesinleşmiş değil, tartışmalıdır.
- Güneş kuramı. İmparator Aurelianus döneminden (274'ten) itibaren Roma, kış gündönümüne yakın olan 25 Aralık civarında "Yenilmez Güneş"i (Sol Invictus) onurlandırıyordu. Bazı bilim insanları Hristiyanların bu tarihi mevsime yeni bir anlam vermek için seçtiğini düşünür.
- Hesaplama kuramı. Bazı erken dönem yazarlar İsa'nın 25 Mart'ta, yani sonradan Müjde'yle (Annunciation) ilişkilendirilen günde gebe kaldığına inanıyordu; dokuz ay sonrası 25 Aralık'tır.
İki fikir birbirini güçlendirmiş olabilir. Kesin olan, dördüncü yüzyılda bayramın Roma'da yerleşmiş olduğu ve oradan yayıldığıdır.
Bazı kiliseler neden 6 ya da 7 Ocak'ta kutlar?
Fark inançtan değil takvimden kaynaklanır. 1582'de Papa XIII. Gregorius, eski Jülyen takvimindeki kaymayı düzeltmek için Gregoryen takvimi başlattı. Katolik ve Protestan ülkeler onu erken benimsedi; birçok Ortodoks kilisesi ise kilise bayramları için Jülyen takvimini korudu. 1900 ile 2100 arasında Jülyen takvimi 13 gün geridedir; bu yüzden Jülyen takvimindeki "25 Aralık", günlük hayatta kullandığımız takvimde 7 Ocak'a denk gelir.
| Gelenek | Tarih (Miladi takvim) | Not |
|---|---|---|
| Katolik, Protestan, Rum Ortodoks (Fener Rum Patrikhanesi) | 25 Aralık | İstanbul'daki Patrikhane bu grupta |
| Rus, Sırp, Etiyopya Ortodoks, Kıpti | 7 Ocak | Jülyen takvimini koruyanlar |
| Ermeni Apostolik Kilisesi | 6 Ocak | Doğuş ve Epifani birlikte |
Örneğin Rusya'da 7 Ocak resmi tatildir ve Etiyopya'nın Ortodoks Hristiyanları aynı gün Genna'yı kutlar.
Ağaç, Noel Baba ve ilahiler nereden geldi?
Ağaç. Evlerde süslenen yeşil çam geleneği Almanca konuşulan bölgelerden gelir ve kökleri 16. yüzyıla uzanır. Gelenek 19. yüzyılda Britanya'da ve ötesinde, Kraliçe Victoria'nın ailesinin bir ağacın çevresinde toplandığını gösteren ve 1848'de Illustrated London News'te yayımlanan bir çizimin de etkisiyle yaygınlaştı.
Aziz Nikolaos. Noel Baba'nın arkasındaki figür, dördüncü yüzyılda Myra piskoposu olan Nikolaos'tur; Myra bugün Antalya'nın Demre ilçesidir. Anma günü 6 Aralık'tır. "Santa Claus" adı Hollandaca "Sinterklaas"tan gelir ve kırmızı paltolu modern imaj 19. ve 20. yüzyıl Kuzey Amerika'sında şekillenmiştir. Yani Kuzey Kutbu'nda hayal edilen kişinin hikâyesi Anadolu'da başlar.
İlahiler. "Carol" sözcüğü aslen danslı bir şarkı demekti. Noel ilahileri ortaçağ ve sonrası ilahi geleneklerinde gelişti. En ünlülerinden "Sessiz Gece", 24 Aralık 1818'de Avusturya'da Salzburg yakınlarındaki Oberndorf'ta ilk kez seslendirildi; sözler Joseph Mohr'a, müzik Franz Xaver Gruber'e aittir.
Noel pazarları. Kış pazarını bir gelenek haline getiren Almanca konuşulan Avrupa oldu. Dresden'in Striezelmarkt'ı ilk kez 1434'te anılır; o zaman Advent orucundan sonra Noel yemeği için et satılan tek günlük bir pazardı. Bugün Orta Avrupa'da her ölçekte pazar Advent boyunca kurulur.
Dünyada Noel nasıl kutlanır?
Ayrıntılar çok değişir ve çekiciliğin bir kısmı da buradadır.
- Almanya ve Avusturya: Advent çelenkleri, pazar akşamları ve 24 Aralık akşamı yapılan asıl aile kutlaması.
- Meksika: Las Posadas; 16 ile 24 Aralık arasında, barınak arayışını canlandıran dokuz akşamlık geçit.
- Filipinler: 16 Aralık'ta başlayan dokuz sabah ayini olan Simbang Gabi; popüler kültürde Noel mevsimi ise sonbaharın başında açılır.
- Etiyopya: 7 Ocak'ta Genna; erken saat ayini ve birçok ibadetçinin giydiği beyaz geleneksel giysiler.
- İsveç: 13 Aralık'taki Aziz Lucia günü, başında mumlu taç taşıyan koro alaylarıyla mevsimi açar.
- Rusya ve Sırbistan: Birçokları için sıkı geçen bir oruç döneminin ardından 7 Ocak'ta Ortodoks Noeli.
Türkiye'de ve İstanbul'da Noel nasıl yaşanır?
Türkiye laik bir devlettir ve nüfusunun çoğunluğu Müslümandır; Noel resmi tatil değildir. Resmi tatil 1 Ocak yılbaşıdır ve Türkiye'de vitrinler ile evler uzun süredir yılbaşı ağacı ve Noel Baba benzeri bir figürle bu dönemde süslenir. Bu yüzden Türkiye'de birçok kişi "Noel Baba"yı bir yılbaşı karakteri olarak tanır.
Hristiyan cemaatler için ise mevsim dinsel bir anlam taşır. İstanbul, Fener semtindeki Fener Rum Patrikhanesi'ne ev sahipliği yapar; Patrikhane kendi takvimi gereği 25 Aralık'ta ayin yapar. Ana kilisesi Kumkapı'da bulunan Ermeni Patrikhanesi, Doğuş ve Epifani'yi 6 Ocak'ta kutlar. Katolik, Protestan ve Süryani Hristiyanlar da dahil diğer cemaatler kendi tarihlerinde kendi ayinlerini yapar. Bu kiliselerdeki ayinler öncelikle cemaatin ibadetidir; bu yüzden ziyaretçilerin katılmadan önce sorması, mütevazı giyinmesi ve duanın sürdüğü sırada fotoğraf çekmemesi gerekir.
Şehrin kültür sahneleri de mevsime yansıdı. 2022'de Kadıköy'deki kültür merkezleri, Noel Baba'nın kaybolan kızağının konu edildiği bir çocuk oyununa, Yeldeğirmeni Sanat ise piyanist Nilüfer Verdi'nin yönettiği, mevsim şarkılarının caz yorumlarından oluşan bir Noel akşamına ev sahipliği yaptı; Verdi, o zaman Türkiye'nin ilk kadın caz piyanistlerinden biri olarak anılıyordu. Bunlar geçmiş edisyonlardır, ama dinsel bir bayramın İstanbul'da nasıl ortak bir kültür akşamına dönüştüğünü gösterir.
Noel'i saygıyla nasıl deneyimlersiniz?
Önce hangi Noel'i görmek istediğinize karar verin. Gece ayini, pazar, ilahi konseri ve çocuk oyunu, dört farklı etiket gerektiren dört farklı deneyimdir. Tarihleri kontrol edin; çünkü aynı şehirde Noel 25 Aralık'ta, 6 Ocak'ta ve 7 Ocak'ta olabilir. Tahmin yürütmek yerine yerel programlara ve kilise duyurularına bakın ve bir ayinin gösteri olmadığını unutmayın.
Hristiyan bir arkadaşınızın sofrasına davet edilirseniz küçük bir hediye ya da tatlı götürün, ailenin ne yediğini sorun. Gelenekler çok farklıdır: bazı evlerde Noel arifesinde balık, bazılarında kızarmış et, oruç tutan Ortodoks evlerinde ise etsiz sofralar olur.
Sıkça sorulan sorular
Noel herkes için 25 Aralık mı?
Hayır. Katolikler, Protestanlar ve birçok Ortodoks kilisesi 25 Aralık'ı kutlar. Jülyen takvimini kullanan kiliseler 7 Ocak'ta, Ermeni Apostolik Kilisesi ise 6 Ocak'ta kutlar.
İsa gerçekten 25 Aralık'ta mı doğdu?
İncil bir tarih vermez. 25 Aralık'ın Mesih'in doğum bayramı olarak bilinen en eski kaydı 354 tarihli bir Roma takvimindedir. Tarih, belgelenmiş bir doğum günü değil, kilisenin bir geleneğidir.
Noel Türkiye'de tatil mi?
Hayır, resmi tatil değildir. Hristiyan cemaatler kiliselerinde kutlar; insanların yılbaşı süslemeleriyle ilişkilendirdiği resmi tatil ise 1 Ocak'tır.
Noel Baba gerçekten Türkiye'den mi?
Efsanenin arkasındaki aziz Nikolaos, bugünkü Demre olan Myra'nın piskoposuydu. Modern Noel Baba imajı sonradan, ağırlıklı olarak Avrupa ve Kuzey Amerika'da gelişti.
Sonuç
Noel aynı anda dinsel bir bayram, bir takvim bulmacası ve ortak bir kültürel mevsimdir; Fener'de, Dresden'de, Manila'da ve Addis Ababa'da farklı görünür. 25 Aralık, 6 Ocak ve 7 Ocak arasındaki farkı bilmek, gördüğünüz şeyi anlamanın ilk adımıdır. Mevsim geldiğinde yakınınızdaki konserleri, çocuk gösterilerini ve kültür akşamlarını takvim.in üzerinden bulabilirsiniz.
