İçeriğe geç

Etkinlik ara

Etkinlik, mekan, kategori ya da yayıncı ara

istanbul

Tiyatro oyunları nasıl seçilir? Türler, sahne gelenekleri ve ilk kez gidenler için rehber

6 dk okuma

Perde açılmadan önceki o kısa sessizlikte salonda iki tür seyirci vardır: ne izleyeceğini bilenler ve afişteki tek bir cümleye güvenip bilet alanlar. İkinci grupta olmak hiç ayıp değil, ama tiyatro oyunları arasında bilinçli seçim yapmayı öğrenince akşamın kumar olmaktan çıktığını fark edersiniz. Bu rehber tam olarak bunun için: türleri tanımak, bir oyunun size uygun olup olmadığını önceden kestirmek ve salonda kendinizi rahat hissetmek. Yakınınızdaki sahneleri ve oyun tarihlerini takvim.in üzerinden takip edebilirsiniz; burada ise o listeye nasıl bakacağınızı konuşacağız.

Önemli noktalar

  • Türü bilmek, beklentiyi doğru kurmanın en kısa yolu: komedi, dram, müzikal, çocuk oyunu ve tek kişilik oyun bambaşka deneyimler.
  • Yazar, uyarlama bilgisi, süre ve yaş sınırı bir oyun hakkında afişten çok daha fazlasını söyler.
  • Türkiye'de tiyatronun hem köklü bir halk geleneği hem de 1914'ten bu yana kesintisiz süren kurumsal bir tarihi var.
  • İlk kez gidiyorsanız küçük bir salon ve kısa bir oyun iyi bir başlangıçtır.

Tiyatro oyunları neden türlere ayrılır?

Tür ayrımı tiyatro kadar eski. Antik Atina'da, şarap ve bereket tanrısı Dionysos onuruna düzenlenen Dionysia şenliklerinde üç dramatik tür doğdu: tragedya, komedya ve satir oyunu. Bugün kullandığımız "tiyatro" kelimesinin atası olan Yunanca theatron da "seyir yeri" anlamına geliyordu. Yani tiyatro, en baştan beri seyircinin nereden ve neye baktığıyla ilgili bir sanat.

Tür etiketi bir söz verir. Afişte "komedi" yazıyorsa gülmeyi, "dram" yazıyorsa bir karakterin içsel ya da toplumsal çatışmasını izleyeceğinizi bilirsiniz. Elbette çağdaş tiyatro bu sınırları sık sık bulanıklaştırır; kara komedi güldürürken rahatsız eder, bazı dramlarda salon kahkahaya boğulur. Yine de ilk seçimde tür, en güvenilir pusuladır.

Hangi tür size göre?

Komedi

En geniş seyirciye hitap eden tür. Ama "komedi" tek bir şey değil. Fars, abartılı durumlar ve hızlı kapı girip çıkmalarla ilerleyen, mantığı bilerek zorlayan güldürüdür. Hiciv, güldürürken bir kurumu, bir alışkanlığı ya da bir zihniyeti iğneler. Durum komedisi ise sıradan insanların içinden çıkamadıkları bir yanlış anlamayı büyütür. Gülmek istiyor ama yüzeysel bir akşamdan çekiniyorsanız oyunun yazarına bakın: klasik bir komedi metni, kuşaklar boyunca sahnelendiği için genellikle sağlam bir yapı vaat eder.

Dram ve tragedya

Dram, karakterlerin bir karar, bir kayıp ya da bir yüzleşme etrafında değiştiği oyunlardır. Tragedya bunun en ağır biçimi: kahraman çoğu zaman kendi seçimlerinin bedelini öder. Bu oyunlar dikkat ister; salondan çıkarken yorgun ama zihniniz dolu çıkarsınız. Dram seçerken metnin bir roman ya da film uyarlaması olup olmadığına bakmak işe yarar; hikâyeyi biliyorsanız sahnedeki yorumu izlemek ayrı bir keyif olur.

Müzikal

Şarkının ve dansın hikâyeyi taşıdığı tür. Müzikal, sahne dilini hiç bilmeyen biri için de kolay bir kapı açar: melodi, kostüm ve koreografi, metni takip etmeyi kolaylaştırır. Genellikle büyük kadrolu ve uzun süreli yapımlardır; ara vermeden iki saati aşanlar da olabilir, süreyi önceden kontrol edin.

Tek kişilik oyun

Sahnede bir oyuncu, bazen yalnızca bir sandalye. Tek kişilik oyunlar oyuncunun gücüne yaslanır ve küçük salonlarda büyük bir yakınlık kurar. Bu biçimin Türkiye'de çok eski bir akrabası var: tek başına hikâye anlatan meddah. Meddahlar kahvehanelerde, çarşılarda ve kervansaraylarda sesleri, şiveleri ve karakterleri tek başına canlandırırdı. UNESCO, meddahlık sanatını 2003'te İnsanlığın Sözlü ve Somut Olmayan Kültürel Mirasının Başyapıtları arasında ilan etti, 2008'de de Temsili Liste'ye aldı. Tek kişilik bir oyun izlerken, bu çok eski anlatı zincirinin modern bir halkasını izlediğinizi düşünmek akşama ayrı bir derinlik katar.

Siyah perdeli küçük bir sahnenin ortasında spot ışığı altında duran tek bir ahşap sandalye, önde arkadan görülen seyirciler

Çocuk oyunları

Çocuk tiyatrosu "küçültülmüş yetişkin oyunu" değildir; kendi yazarları, kendi süresi ve kendi oyunculuk dili vardır. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Şehir Tiyatroları'nın Gaziosmanpaşa'daki Ferih Egemen ve Kağıthane'deki Küçük Kemal sahneleri gibi, doğrudan çocuk tiyatrosu adıyla anılan salonlar bunun en somut göstergesi. Çocuğunuz için oyun seçerken önerilen yaş aralığına mutlaka bakın; dört yaşına uygun bir oyunla on yaşına uygun bir oyun arasında dünyalar kadar fark var.

Geleneksel Türk tiyatrosu bugün nerede duruyor?

Batılı anlamda sahne tiyatrosu Türkiye'de görece yeni, ama seyirlik gelenek çok daha eski. Karagöz, deve ya da öküz derisinden kesilmiş tasvirlerin ışığın önünde bir perdeye gölge düşürdüğü bir gölge oyunu. Karagöz ile Hacivat'ın atışmaları üzerine kurulu bu gelenek, 2009'da UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsili Listesi'ne girdi.

Ortaoyunu ise sahne, perde ve dekor kullanılmadan, seyircinin çevrelediği bir alanda oynanan, çok oyunculu ve çalgılı bir halk tiyatrosu. Oyunun oynandığı yere "meydan" denir. İki temel kahramanı Pişekâr ile Kavuklu'dur; TDV İslâm Ansiklopedisi'nin karşılaştırmasıyla Pişekâr Karagöz'deki Hacivat'a, Kavuklu ise Karagöz'e benzer. Bir dahaki komedi oyununda bilgiç ile saf karakterin atışmasını izlerken bu iki çifti hatırlamak, sahnedeki şakanın ne kadar eski bir kökten geldiğini fark ettirir.

Kurumsal sahneler: Şehir Tiyatroları ve Devlet Tiyatroları

Türkiye'de bir oyunun hangi kurumun repertuvarında olduğu da bir ipucu verir. İstanbul Şehir Tiyatroları'nın kökü 1914'e, Osmanlı döneminde kurulan Darülbedayi'ye uzanır. Dönemin İstanbul Şehremini Cemil Topuzlu'nun girişimiyle başlayan proje, Fransız tiyatro adamı André Antoine'ın katkısıyla bir okul olarak doğdu; kurum 1934'ten itibaren resmen İstanbul Şehir Tiyatrosu adıyla anılmaya başladı.

Devlet Tiyatroları ise Cumhuriyet döneminin ürünü. Kuruluş yasası 10 Haziran 1949'da çıkarıldı, 16 Haziran'da yürürlüğe girdi ve Muhsin Ertuğrul genel müdürlüğe getirildi. Ankara'daki ilk perde 1 Ekim 1949 akşamı aynı anda iki sahnede açıldı: Küçük Tiyatro'da Cevat Fehmi Başkut'un Küçük Şehir'i, Büyük Tiyatro'da Goethe'nin Faust'u. Kurumların repertuvarına göz atmak, bir sezonda hangi klasiklerin ve hangi yeni metinlerin sahnede olduğunu görmenin kolay bir yolu. Bunun yanında özel tiyatroların ve bağımsız toplulukların küçük salonlarını da deneyin; hem kurumsal hem bağımsız sahneyi tanımak, kendi damak zevkinizi bulmanın en hızlı yolu.

Bir oyunu bilet almadan önce nasıl tartarsınız?

Afiş, oyunun yalnızca vitrinidir. Asıl bilgi tanıtım metninin ayrıntılarındadır. Bakmanız gerekenler:

Bilgi Size ne söyler?
Yazar ve uyarlama Klasik bir metin mi, yeni bir yazar mı, bir roman uyarlaması mı?
Yönetmen Aynı yönetmenin önceki işlerini sevdiyseniz iyi bir işaret.
Süre ve perde arası Ara olup olmadığı, özellikle çocuklu seyirci için belirleyici.
Yaş sınırı Dil, şiddet ya da konu nedeniyle konulan sınırlar ciddiye alınmalı.
Salon büyüklüğü Küçük salon yakınlık, büyük salon gösteri demektir.

Tanıtım metninde geçen birkaç kelimeye de dikkat edin. "Deneysel" ya da "fiziksel tiyatro" diyorsa diyalogdan çok beden ve imgeyle anlatılan bir iş izleyeceksiniz. "Doğaçlama" yazıyorsa her akşam biraz farklı geçecek bir gösteri sizi bekliyor. Bir oyunun takvim.in'deki etkinlik sayfası da tarih, saat ve mekân bilgisini tek bakışta görmenizi sağlar; aynı oyunun farklı şehirlerdeki turne tarihlerini karşılaştırmak için de kullanışlıdır.

İlk kez gideceklere küçük bir salon adabı

Tiyatro sinemadan farklıdır: oyuncu sizi duyar, hatta görür. Birkaç basit alışkanlık hem sizin hem de sahnedekilerin akşamını kurtarır.

  • Erken gidin. Oyun başladıktan sonra salona girmek hem size hem de sahnedekilere zor anlar yaşatır; geç kalırsanız görevlinin yönlendirmesini bekleyin.
  • Telefonu tamamen kapatın. Sessiz mod yetmez; karanlık salonda ekran ışığı da bir sahne ışığı kadar dikkat çeker.
  • Fotoğraf ve video çekmeyin. Salonun kuralı açıkça izin vermiyorsa kamerayı çantada bırakın; perde selamı sırasında bile önce görevliye sorun.
  • Perde arasını değerlendirin. Fuaye, oyunu konuşmak için iyi bir yerdir; ama ikinci perdenin başına yetişmeyi unutmayın.
  • Alkışı geciktirmeyin, kısaltmayın da. Selam, oyuncuların emeğine teşekkür etmenin tek yolu.

Avizelerle aydınlanan mermer zeminli bir tiyatro fuayesinde perde arasında sohbet eden seyirciler ve salona çıkan merdiven

Sıkça sorulan sorular

Tiyatroya ilk kez gidecek biri hangi türle başlamalı?

Kısa süreli bir komedi ya da müzikal genellikle en rahat başlangıçtır. Sahne diline alıştıktan sonra dram ve tek kişilik oyunlara geçmek daha keyifli olur.

Tiyatroda kıyafet kuralı var mı?

Bir oyunun tanıtım metninde ya da davetiyesinde özel bir not yoksa temiz ve rahat bir kıyafet yeterlidir. Gala ve özel gecelerde davetiyedeki notu kontrol edin.

Çocuğu yetişkin oyununa götürmek doğru mu?

Oyunun yaş sınırı varsa buna uyun. Sınır yoksa bile süreye ve konuya bakın; çocuklar için yazılmış bir oyun, onların tiyatroyu sevmesi için çok daha iyi bir ilk deneyimdir.

Sonunda iyi bir tiyatro akşamının formülü basit: neyi izlediğinizi bilerek gitmek, ama sahnenin sizi şaşırtmasına da izin vermek. Dionysos şenliklerinden meddahın kahvehanesine, Darülbedayi'den bugünün küçük bağımsız salonlarına kadar tiyatro hep aynı sözü verdi: bir odada toplanmış insanlara, o akşam yalnızca bir kez yaşanacak bir hikâye anlatmak. Bir sonraki oyununuzu seçerken takvim.in'de şehrinizdeki sahnelere göz atın ve bu kez afişin ötesine bakın.

Diğer yazılar

Bu yazının etiketlerinde yaklaşan etkinlikler