Bir menorada ilk gece yalnızca iki ışık yanar: biri o gecenin mumu, öteki "hizmetçi" anlamına gelen şamaş. Sekizinci geceye gelindiğinde aynı menorada dokuz alev vardır. 4 Aralık 2026 Cuma günü gün batarken, dünyanın dört bir yanında evlerde bu ilk iki ışık yanacak. Hanuka, kış karanlığının tam ortasında ışığı bir ritüele çeviren, sekiz gece süren bir bayram. takvim.in takvimine bu tarihi not düşmek isteyenler için aşağıda hem bayramın hikâyesini hem de Türkiye'deki izlerini topladık.
Önemli noktalar
- Hanuka, İbrani takvimine göre 25 Kislev'de başlar ve sekiz gece sürer; 2026'da gün batımında 4 Aralık'ta başlayıp 12 Aralık Cumartesi gece biter.
- Bayram, MÖ 164'te Kudüs'teki İkinci Tapınak'ın yeniden adanmasını anar.
- Menorada her gece bir ışık eklenir; şamaş dahil toplam 44 ışık yanar.
- Türkiye'de ilk açık hava Hanuka kutlaması 2015'te Ortaköy Meydanı'nda yapıldı.
Hanuka nedir, adı ne anlama gelir?
Hanuka, İbranice "adamak, kutsamak" anlamına gelen hanak fiilinden türer. Adı, bayramın merkezindeki olayı da özetler: Kudüs'teki Tapınak'ın yeniden adanması. İbrani takviminde 25 Kislev'de başlar, sekiz gün sekiz gece sürer ve takvimin ilginç bir özelliğini taşır: Yahudi bayramları arasında bir ayda (Kislev) başlayıp başka bir ayda (Tevet) biten tek bayramdır. Bu yüzden Miladi takvimde yeri her yıl kayar. 2026'da ilk mum 4 Aralık Cuma günü gün batarken, sekizinci ve son mum ise 11 Aralık Cuma akşamı yanar; bayram 12 Aralık Cumartesi gece biter.
Bayramın adı Kudüs'e, mumları ise evlere ait: Hanuka'yı ışık, çocuklar ve ortak sofra tanımlar.
Hikâye nerede başlıyor?
Tarihî arka plan MÖ 167'ye uzanır. Seleukos İmparatorluğu hükümdarı IV. Antiochos'un Tapınak'a Zeus için bir sunak diktirmesiyle başlayan baskı, Makkabi İsyanı'na yol açtı. İsyan kabaca MÖ 167 ile 141 arasında sürdü. MÖ 164'te isyancılar Kudüs'ü geri aldı ve İkinci Tapınak'ı yeniden adadı. Hanuka bu yeniden adanışın anısıdır. Önderlerden Yehuda Makkabi (Judah Maccabee), yıllar sonra Elasa Muharebesi'nde öldü.
Kaynaklar arasında ilginç bir ayrım var. I. Makkabiler kitabı sekiz günlük yeniden adanışı anlatır ama yağ mucizesinden söz etmez. II. Makkabiler ise bayramı, gecikmiş bir Çadır Bayramı (Sukot) kutlaması olarak sunar ve sekiz günü bununla açıklar. Bugün bildiğimiz yağ hikâyesi, Talmud'un Şabat bölümünde (21b) geçer: Tapınak'taki kandili bir gün yetecek kadar saf yağ yanmış, ama yağ sekiz gün boyunca tükenmemiştir. Modern araştırmacılar bu anlatıyı genellikle efsane sayar, Ortodoks Yahudilik ise tarihsel kabul eder. İki bakış da bayramın bugünkü kutlanışını değiştirmez: ışık yakılır.
Sekiz gün neden sekiz?
Bu soruya kaynaklar tek bir cevap vermez, ve bu Hanuka'yı ilginç kılar. Talmud'daki anlatıya göre bir günlük saf yağ sekiz gün yanmıştır; bayramın sekiz gecesi bu yüzden sekiz mumla anılır. II. Makkabiler kitabı ise sekiz günü, Çadır Bayramı'nın (Sukot) geç kalmış bir kutlaması olarak açıklar. I. Makkabiler sekiz günlük yeniden adanıştan söz eder ama yağdan hiç bahsetmez. Yani aynı sayı üç farklı hafızanın içinde farklı bir anlam taşır. Okuyucu için pratik sonuç şu: Hanuka'yı anlatırken tek bir "doğru hikâye" yok; mumları yakan her ev, bu katmanlardan birini ya da hepsini hatırlar.
Menora nasıl yakılır?
Hanuka menorası dokuz kollu bir şamdandır: sekiz kol sekiz geceyi, dokuzuncu kol ise öbürlerini yakmakta kullanılan şamaşı taşır. Her gece bir mum eklenir. İlk gece iki ışık (bir mum ve şamaş), sekizinci gece dokuz ışık yanar; bayramın sonunda toplam 36 mum ve 8 şamaş, yani 44 ışık yakılmış olur. Modern İbranice'de bu şamdana hanukiya denir.
Yakılış sırası topluluktan topluluğa değişir. Aşkenaz geleneğinde şamaş genellikle önce, Sefarad geleneğinde ise sonra yakılır. İspanya'dan gelen Sefarad Yahudilerinin torunları için bu ayrım, aynı bayramın farklı bir adımla yaşandığını hatırlatır.
Dreidel ve gelt: oyunun kuralları
Hanuka'nın en bilinen oyun nesnesi dreidel denen dört yüzlü topaçtır. Üzerinde dört İbrani harf yazar: nun (נ), gimel (ג), he (ה) ve şin (ש). Halk arasında bu harfler nes gadol haya şam, yani "orada büyük bir mucize oldu" cümlesinin baş harfleri olarak okunur. İsrail'de üretilen topaçların çoğunda şin yerine pe (פ) bulunur ve cümle "burada büyük bir mucize oldu" olur. Oyunda herkes ortaya bir parça koyarak başlar; topaç nun gelirse oyuncu bir şey yapmaz, gimel gelirse tüm havuzu alır, he gelirse yarısını alır, şin gelirse havuza bir parça ekler. Parçalar çoğunlukla çikolatadan yapılmış para şeklindeki gelt, bozuk para ya da kuru üzümdür. Topacın, Avrupa'da kumar oyunlarında kullanılan teetotum adlı topaçtan evrildiği düşünülür; Almancadaki adı trendel'dir.
Hanuka'da ne yenir?
Bayramın mutfağı yağın etrafında dönerek mucizeyi hatırlatır. Aşkenaz ailelerde patatesli latke, Sefarad, Polonya ve İsrail ailelerinde ise reçelli, kızarmış sufganiyot (çörek) öne çıkar. İsrail'de latke pek sevilmez; yerini büyük ölçüde sufganiyot almıştır. Çocuklara gelt verme alışkanlığı da yaygındır.
Türkiye'de Hanuka: yüzyıllık bir hafıza
Türkiye'de Hanuka'yı anlamak için 1492'ye bakmak gerekir. İspanya'da Elhamra Fermanı'yla sürülen Sefarad Yahudilerinin çoğu Osmanlı topraklarına sığındı; II. Bayezid (1481-1512) onları resmen davet etti. Bugün Türkiye'de yaklaşık 14.000 Yahudi yaşıyor (2025 tahmini); büyük çoğunluğu İstanbul'da, geri kalanı İzmir'de.
Bu cemaat için Hanuka uzun yıllar boyunca evlerin ve sinagogların içinde yaşanan bir bayramdı. Bu durum 13 Aralık 2015'te, bayramın son gecesinde değişti: İstanbul Ortaköy Meydanı'nda Beşiktaş Belediyesi'nin ev sahipliğinde yapılan kutlama, Türkiye'de açık bir meydanda yapılan ilk Hanuka olarak anıldı. Cemaat başkanı İzhak İbrahimzadeh bu geceye "mucize" dedi, Hahambaşı İshak Haleva ise onu hayatının en muhteşem gecesi olarak hatırlayacağını söyledi. Sahnede dokuz mum vardı; din adamları ve farklı toplulukların temsilcileri mumları yaktı, son mumu çocuklar yaktı. Şalom gazetesinin yazı işleri müdürü İvo Molinas, "ilk kez Müslüman bir ülkede meydanda Hanuka kutlanıyor" demişti.
İkinci bir hafıza anı 2 Aralık 2021'de Kilis'te yaşandı. Hahambaşı İsak Haleva'nın da aralarında bulunduğu yaklaşık 40 kişilik bir grup, Kilis'teki sinagogda yaklaşık 60 yıl aradan sonra Hanuka duası için toplandı. Kilis'ten 55 yıl önce ayrılan Raşel Nahmed, geri dönünce bütün anılarının canlandığını söyledi.
İstanbul'da bayramın merkezi ise çoğu yıl Galata'daki Neve Şalom Sinagogu. Büyük Hendek Caddesi'ndeki bu yapının temeli 1949'da eski bir Yahudi ilkokulunun yerinde atıldı; sinagog 25 Mart 1951'de açıldı ve cemaatin en büyük ibadethanesi olarak biliniyor. Sinagog 1986, 1992 ve 2003'te saldırıya uğradı; 1 Mart 1992'deki bombalı saldırıda can kaybı ya da hasar olmadı, 16 Kasım 2003'te ise bir araba bombası patladı. 1986'daki Şabat ayininde silahlı saldırıda 22 kişi hayatını kaybetti. Bu yüzden Neve Şalom'daki her Hanuka, hem sevinci hem de hatırlamayı taşır. Geçmiş yıllarda sekizinci mumun barış için yakıldığı törenlere farklı inançlardan konuklar da katıldı.
Bir Hanuka'yı nasıl deneyimlersiniz?
Hanuka kapalı bir tören değil, ışığı paylaşma fikri üzerine kurulu bir bayram. Programlar her yıl cemaat kurumlarınca duyurulur. Bu yıl için bir etkinlik bilgisi doğrulayamadığımız için burada tarih ya da saat vermiyoruz. En güvenilir yol, Türkiye Hahambaşılığı ile Şalom gazetesinin duyurularını izlemek.
Evde deneyimlemek isterseniz basit bir plan yeter: akşam bir sufganiyot ya da latke hazırlayın, çocuklarla topaç oynayın, pencereye bir mum koyun. Şehrinizdeki kültür etkinliklerini takvim.in üzerinden takip edebilir, farklı inançların bayramlarına dair yeni konserleri ve söyleşileri keşfedebilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Hanuka 2026'da ne zaman?
4 Aralık 2026 Cuma günü gün batımında başlar, 12 Aralık Cumartesi gece biter. Tarih İbrani takvimine bağlı olduğu için her yıl Miladi takvimde kayar.
Hanuka'nın kaynakları nelerdir?
İsyanı I. ve II. Makkabiler kitapları anlatır. İkisi de Yahudilikte kullanılan Masoretik Tanah'ın parçası değildir; Katolik ve Ortodoks kiliseleri ise kutsal kitap kanonuna dahil eder. Yağ mucizesi ise Talmud'da geçer.
Neden dokuz kollu menora?
Sekiz kol sekiz geceyi temsil eder; dokuzuncu kol, diğerlerini yakmakta kullanılan şamaş içindir.
Hanuka'da ne yenir?
Yağda kızartılmış yiyecekler: latke ve sufganiyot. Sefarad ailelerinde sufganiyot yaygındır.
Kış karanlığında yakılan küçük bir ışık, Hanuka'nın tüm anlatısını taşıyor: iki ışıkla başlayan, dokuzla biten sekiz gece.
