Eylül ortasında Kadıköy'de Acıbadem'e doğru yürüyen biri, bir akşam kendini 1970'lerin punk bas gitaristi, pop-art ustası ve Weimar dönemi yıldızının dansla yeniden canlandırıldığı bir salonda bulabilirdi. 16 Eylül 2023'te İstanbul Fringe Festivali'nin açılışı tam olarak böyle bir geceydi. Peki "fringe" tam olarak ne demek ve İstanbul'un kendi fringe festivali nasıl bir şey? Bu yazıda, takvim.in'in eski arşivindeki 2023 açılışından yola çıkarak festivalin hikâyesini, formatını ve nasıl deneyimleneceğini anlatıyoruz.
Önemli noktalar
- Fringe, "kenar" demektir. Fikir, 1947'de Edinburgh'da davetsiz gelen sekiz tiyatro topluluğuyla doğdu.
- İstanbul Fringe Festivali'nin fikri 2017'de bir grup arkadaş arasında ortaya çıktı, ilk edisyon 2019'da yapıldı.
- Festival her yıl eylülde, yaklaşık bir hafta boyunca tiyatro, dans ve performans işlerini şehrin farklı mekânlarında buluşturur.
- 2023'teki 5. edisyon 16-23 Eylül arasında, 14 mekânda, 15 uluslararası ve 5 yerli gösteriyle yapıldı.
- Açılış gecesi 16 Eylül 2023'te Alan Kadıköy'de, İngiliz topluluk Thick & Tight'ın iki gösterisiyle gerçekleşti.
- Programda gösterilerin yanı sıra atölyeler, söyleşiler ve sosyal etkinlikler de yer alır.
Fringe festivali nedir?
Fringe, İngilizcede "kenar, çeper" anlamına gelir. Bir fringe festivali, sahne sanatlarının merkezden değil kıyıdan gelen işlerini öne çıkaran festivaldir: genç topluluklar, deneysel biçimler, sınırları zorlayan fikirler. Klasik bir festival programını bir kurul seçer ve bilinen isimler ağırlıktadır. Fringe ise yeni sesleri, ilk kez sahneye çıkan toplulukları ve alışılmadık formatları arar.
Bu yüzden fringe festivalleri çoğu zaman küçük salonlarda, kısa süreli gösterilerle, seyirciye yakın mesafede yapılır. Bir akşamda birbirinden çok farklı iki üç iş izlemek mümkündür ve her birinin süresi genellikle bir saati geçmez. İstanbul Fringe Festivali'nin kendi tanımı da bu ruha yakındır: dünyanın ve Türkiye'nin dört bir yanından, yeni yetişen sanatçıların yenilikçi ve özgün işlerini İstanbul sanat seyircisiyle buluşturmak.
Fringe fikri Edinburgh'da nasıl doğdu?
Hikâye 1947'ye uzanır. İkinci Dünya Savaşı'nın ardından Avrupa'nın kültür hayatını canlandırmak amacıyla ilk Edinburgh Uluslararası Festivali düzenlendi. Davet edilmeyen sekiz tiyatro topluluğu yine de Edinburgh'a gitti ve resmî programın "kıyısında", yani fringe'inde kendi gösterilerini sahneledi. Hem festivalin hem de adının kaynağı bu davetsiz misafirlerdir.
1958'de Festival Fringe Society kuruldu. Derneğin en bilinen ilkesi, programı seçmemesi oldu: bir hikâyesi olan ve onu ağırlayacak bir mekân bulan herkes katılabilir. Bugün Edinburgh Fringe, dünyanın en büyük sahne sanatları festivali olarak anılır.
Fikir sonra dünyaya yayıldı. World Fringe'in tarihçesine göre Adelaide Fringe 1960'ta başladı, 1970'lerden 1990'lara kadar Avrupa, Kuzey Amerika, Avustralya ve Yeni Zelanda'da benzerleri açıldı. Fringe festivallerini birbirine bağlamak için 2007'de World Fringe kuruldu ve ağ bugün 300'den fazla festivali kapsadığını söylüyor. İstanbul Fringe Festivali de bu ağın ve Uluslararası Fringe Festivalleri Birliği'nin üyesi olarak çalışıyor.
Küçük bir not: her fringe festivali Edinburgh'un birebir kopyası değildir. World Fringe da her festivalin yerel kültürünü yansıttığını vurgular. İstanbul'da bir açık çağrı ve program çerçevesi vardır, yani festival kendi formatını yerel koşullara göre kurmuştur.
İstanbul Fringe Festivali nasıl başladı?
Festivalin resmî sayfasına göre fikir 2017'de, farklı ülke ve şehirlerdeki fringe festivallerini izlemiş ve deneyimlemiş bir grup arkadaş arasında doğdu. World Fringe ağıyla yoğun bir yazışma dönemi geçti ve ekip ilk edisyona, yani 2019'a hazırlandı. İlk edisyon için dünyanın dört bir yanından 150'den fazla başvuru geldi.
Bugüne kadarki serüven düz bir çizgi değil. 2020'de pandemi nedeniyle festival tamamen çevrim içi yapıldı. 2021'de hibrit bir formata geçildi: 25 gösterinin 16'sı çevrim içi, 9'u salonlarda izlenebildi. Aynı yıl festival, pandemi döneminde gösterdiği dayanıklılık nedeniyle EFFE Etiketi Yaratıcılık Ödülü'nü aldı. 2023'te ise Aerowaves dans ağıyla bir ortaklık başladı.
Edisyonlara kısa bir bakış
Aşağıdaki tablo festivalin kendi "önceki yıllar" sayfasındaki verilere dayanır. Katılımcı sayıları yaklaşık ve bazı yıllarda "beklenen" olarak verilmiştir, o yüzden burada yalnızca gösteri ve mekân sayılarını, tarihleri veriyoruz.
| Edisyon | Yıl | Tarih | Gösteri | Mekân |
|---|---|---|---|---|
| 1. | 2019 | 18-22 Eylül | 20 | 18 |
| 2. | 2020 (çevrim içi) | 21-27 Eylül | 15 | - |
| 3. | 2021 (hibrit) | 17-26 Eylül | 25 (16 çevrim içi, 9 fiziksel) | 6 |
| 4. | 2022 | 17-24 Eylül | 20 | 16 |
| 5. | 2023 | 16-23 Eylül | 20 | 14 |
| 6. | 2024 | 13-21 Eylül | 20 | 14 |
| 7. | 2025 | 19-27 Eylül | 23 | 18 |
Tabloda ilgi çekici olan sabit takvimdir: festival her yıl eylülün üçüncü haftasına yakın bir tarihte başlıyor. Yine de günler yıldan yıla kayar, o yüzden güncel tarihi resmî sayfadan kontrol etmek gerekir.
2023 edisyonunda neler vardı?
Beşinci edisyon 16-23 Eylül 2023'te, İstanbul'da 14 farklı sanat mekânında yapıldı. Program 15 uluslararası ve 5 yerli gösteriden oluştu; tiyatro, dans ve performans sanatları bir aradaydı. Gösterilerin yanında hareket ağırlıklı atölyeler de programdaydı.
Festivalin duyurulan başlıkları arasında şunlar vardı:
- Birth Preparation Course (Ori Lenkinski, İsrail): geleceğin varlıklarının verdiği, seyirciyi de içine alan galaktik bir doğum hazırlık kursu. Dans ve performans.
- Yokmuş Gibi (Ufuk Fakıoğlu, Türkiye): saklanma ve görünür olma temalarını hareketle işleyen bir dans ve performans işi.
- Hansel & Gretel Alteration (VIDAVE, İtalya): Grimm masalının, "akışkan aile" kavramı ve kuşaklar arası ilişkiler üzerinden yeniden yorumu.
- On Wednesdays We Wear Pink (Alexandros Stavropoulos, Yunanistan): beş performansçıyla pop kültürü ve kitsch estetiği üzerinden kadınlığın temsili.
- Herkes Yolunda (Echoes Sahne, Türkiye): ilk kez yolculuğa çıkan bir kadının hikâyesini anlatan tiyatro oyunu.
- The Princess & The Showgirl (Thick & Tight Theatre, Birleşik Krallık): Marilyn Monroe ile Prenses Diana arasında hayali bir buluşma.
Bu liste programın tamamı değil, festivalin öne çıkardığı altı iş. Yine de İsrailli, İtalyan, Yunan, Türk ve İngiliz işlerinin yan yana durması, festivalin coğrafi çeşitliliğini iyi özetliyor.
Açılış gecesi nasıl geçti?
Festival, 16 Eylül 2023 Cumartesi akşamı 20.30'da Alan Kadıköy'de iki gösteriyle açıldı. Her ikisi de Londra merkezli Thick & Tight Theatre'a aitti.
A Night With Thick & Tight (30 dakika) ünlü ve kötü şöhretli üç ismin "son bir dans için" sahneye döndüğü üç solo portreden oluşuyordu. Connor Scott, Sex Pistols'ın basçısı Sid Vicious'u; Harry Alexander, pop-art'ın simgesi Andy Warhol'u; Edd Arnold ise Marlene Dietrich'i canlandırdı. Bu solo işler, İngiltere'nin tanınmış üç sanatçısı için koreografisi yapılmış parçalardan seçilmişti. Rafine dans tekniği, dudak senkronizasyonu ve kabare bir arada sunuluyordu.
The Princess & The Showgirl (35 dakika) ise Marilyn Monroe ile Prenses Diana'nın hayali buluşmasını sahneye taşıdı. Eser iki kadının hayatları arasındaki paralelleri, yani hüzünlü çocukluklarını, büyük şöhretlerini, basın tarafından takip edilmelerini, çok kamusal aşk ilişkilerini ve gizemli ölümlerini kişisel ve toplumsal hafıza üzerinden ele alıyordu. Etkinlik 8 yaş ve üzeri için önerilmişti.
Thick & Tight, 2012'de Daniel Hay-Gordon ve Eleanor Perry tarafından kurulan queer bir dans tiyatrosu topluluğu. Çalışmaları dans, mim, tiyatro, parodi ve drag'i birleştiriyor. Topluluk, dans tiyatrosunu toplumsal damgayla yüzleşebilen politik bir sanat biçimi olarak görüyor. Fringe ruhu, bu seçimde de kendini gösteriyor: açılış için tek bir "büyük" prodüksiyon yerine iki kısa, cesur ve eğlenceli iş seçildi.
Alan Kadıköy nasıl bir mekân?
Açılışın adresi olan Alan Kadıköy, Kadıköy Belediyesi'ne bağlı bir kültür sanat merkezi. Acıbadem'de, Muhittin Üstündağ Caddesi üzerinde yer alıyor ve 14 Aralık 2021'de açıldı. Bina yaklaşık 8.200 metrekare kapalı alana sahip.
Salonun en dikkat çekici yanı esnekliği: tiyatro salonu klasik sahne, orta sahne, meydan sahne, arena sahne ve forum düzenlerine uyarlanabiliyor ve yaklaşık 400 izleyici alabiliyor. Ayrıca 650 metrekarelik bir sergi salonu var. Seyircinin sahneyi çevreleyebildiği bu düzenler, fringe'in "seyirciye yakın" karakteriyle iyi eşleşiyor.
Fringe festivaline nasıl gidilir, nasıl izlenir?
Birkaç pratik öneri, hepsi festivalin yapısından çıkıyor:
- Programı önceden okuyun. Gösteriler kısa ve mekânlar dağınık. Bir akşamda iki iş izlemek istiyorsanız, mekânlar arası yolculuğu hesaba katın.
- Bilmediğiniz bir isme şans verin. Fringe'in özü keşiftir. Adını duymadığınız bir topluluğun 30 dakikalık işi, tanıdık bir oyundan daha akılda kalıcı olabilir.
- Dil engelini abartmayın. Dans ve performans işleri sözcüğe az bağlıdır. 2023'te programın büyük bölümü dans, performans ve hareket ağırlıklıydı.
- Atölyelere bakın. 2023 programında hareket ağırlıklı atölyeler vardı. Seyirci olmaktan bir adım öteye geçmek isteyenler için iyi bir yol.
- Bilet ve saat bilgisini güncel kaynaktan kontrol edin. Bilet fiyatları ve satış kanalları her yıl değişir.
Sıkça sorulan sorular
İstanbul Fringe Festivali ne zaman yapılıyor?
Festival her yıl eylül ayında, yaklaşık bir hafta veya biraz fazlası sürecek şekilde yapılıyor. 2023'te 16-23 Eylül, 2024'te 13-21 Eylül, 2025'te ise 19-27 Eylül'dü. Kesin tarih her yıl açıklanır.
Fringe ile normal tiyatro festivali arasındaki fark nedir?
Fringe, kenardaki ve yeni sesleri öne çıkarmayı amaçlar. Edinburgh'da bu, seçim yapmayan açık erişim ilkesiyle tanımlanır. İstanbul'da ise festival, açık çağrıyla başvuru alan ve genç sanatçılara odaklanan kendi formatını izler. Sonuçta kısa, deneysel ve uluslararası bir program çıkar.
İlk edisyon ne zaman yapıldı?
İlk İstanbul Fringe Festivali 2019'da 18-22 Eylül tarihleri arasında yapıldı. Festivalin resmî sayfasına göre fikir ise 2017'ye dayanıyor. Bu yüzden 2023 edisyonu beşinci sayılır.
Festival sadece Kadıköy'de mi yapılıyor?
Hayır. 2023'te program 14 farklı mekâna yayıldı. Alan Kadıköy, o yıl açılışa ev sahipliği yaptı ama festival şehrin birçok yerinde gerçekleşir.
Sonuç
İstanbul Fringe Festivali, 1947'de davetsiz sekiz topluluğun açtığı yolun İstanbul'daki bir uzantısı. 2023 açılışı, bu ruhun bir akşamda nasıl göründüğünü gösterdi: kısa, cesur ve farklı ülkelerden gelen iki gösteri. Sizin şehrinizde ve sizin takviminizde neler var diye bakmak için takvim.in üzerinden yaklaşan etkinliklere göz atabilirsiniz.
