Bir düşünün: İstanbul'da bir salonda on iki dile yakın şiir arka arkaya okunuyor, bazı şairler ülkelerinin geleneksel kıyafetleriyle sahnede, açık kürsü sayesinde izleyiciler de kalkıp kendi şiirini okuyabiliyor. FeminİSTANBUL Uluslararası Kadın Şiiri Festivali'nin işleyişi kabaca böyle ve festival 2016'dan beri İstanbul'da, yıllar içinde Kadıköy ve Kartal'da düzenleniyor. takvim.in olarak bu yazıda festivalin ne olduğunu, kimlerin kurduğunu, programda neler yaşandığını ve nasıl takip edebileceğinizi anlatıyoruz.
Önemli noktalar
- FeminİSTANBUL 2016'da Hilal Karahan, Emel Koşar ve Dilruba Nuray Erenler tarafından kuruldu; kendisini Türkiye'nin bu alandaki ilk uluslararası kadın şiiri festivali olarak tanımlıyor.
- Festivalin konusu her zaman kadınlar, kadın sorunları ve toplumdaki kadın konumu. Ama her cinsiyetten ve her kökenden şair katılabiliyor.
- Her yılın bir teması ya da manifestosu var (2017'de "Tuzun Sınırları", 2019'da "Şiir Şiddeti Yener" gibi) ve 2018'den beri basılı bir uluslararası antoloji hazırlanıyor.
- Edisyonlar Kadıköy ve Kartal'daki merkezlerde yapıldı; okumalar genellikle ücretsiz.
- Programda okumalar, açık kürsü, müzik, onur ödülleri ve bazı yıllarda belgesel ya da şiir tiyatrosu yer alıyor.
FeminİSTANBUL Kadın Şiiri Festivali nedir?
FeminİSTANBUL, kadınları merkeze alan bir şiir festivali: kadınların hayatı, karşılaştıkları engeller ve kadınlığın kapsadığı çok farklı durumlar şiirin konusu. Organizatörler bunun dar kalıplı bir etkinlik olmadığını vurguluyor. Festivalin kendi İngilizce sayfasına ve basın haberlerine göre kadın, erkek ve LGBTQ+ şairler; hangi dilden, dinden ya da milletten olursa olsun, şiirleri festivalin ana konusuna değiniyorsa katılabiliyor.
İsim de şehre bir gönderme yapıyor: "FeminİSTANBUL" yazımındaki büyük İ, "İstanbul" sözcüğünü "feminen" ve "feminist" ile birlikte öne çıkarıyor. Festival, UNESCO ile bağlantılı uluslararası şiir kuruluşlarına, özellikle Dünya Şiir Festivali'ne (World Festival of Poetry) bağlı olarak tanıtılıyor. Festivali yöneten ve antolojisini hazırlayan Op. Dr. Hilal Karahan, mesleği doktorluk olan ve şiir de yazan biri. Ayça Erdura 2019'da koordinasyon kuruluna katıldı ve programların sunuculuğunu üstlendi.
Festival nereden çıktı, nasıl gelişti?
Festival 2016'da başladı. Kurucu üçlü Hilal Karahan, Emel Koşar ve Dilruba Nuray Erenler, Türkiye'den ve dünyadan kadın şiirinin yan yana duyulabileceği bir zemin istedi. Festivalin kendi tarihçesi ilk yılların temalarını şöyle sıralıyor:
- 2016: "anadil" ile "kadın dili" arasındaki ilişki.
- 2017: "Tuzun Sınırları"; Akdeniz ve Orta Doğu'da mültecilerin yaşadıkları sorunlara dikkat çekildi, mülteci şiirleri okundu.
- 2018: "Birlikte Çeşitlilik". 1-3 Kasım 2018'de yapılan üçüncü edisyonla ilgili haberlerde Hindistan, Peru, İtalya, İspanya, Romanya, Bulgaristan, İngiltere, Sırbistan, Bosna-Hersek, Arnavutluk, Almanya ve Macaristan'dan konuk şairler ile Türkiye'den şairler anıldı.
- 2019: "Şiir Şiddeti Yener".
Festival her yıl bir onur ödülü de veriyor. Festival sayfasında yer alan isimler arasında şair ve yazar Ayten Mutlu (2016), Filistinli şair Fatima Nazzal (2017), yazar ve siyasetçi Zeynep Altıok Akatlı (2018) ve Canan Kaftancıoğlu (2019) var.
2018'den itibaren organizatörler her yıl Uluslararası FeminİSTANBUL Kadın Şiirleri Antolojisi'ni hazırlıyor. Editörlüğünü Hilal Karahan yapıyor; Hindistan'dan Kolombiya'ya uzanan dillerden çevrilmiş şiirler yer alıyor. Sonraki edisyonlara dair haberler ölçeği gösteriyor: 2023 antolojisinde 106 şair, 2024-2025 cildinde 208 sayfada 94 şair yer aldığı, sekiz çevirmenin emeği geçtiği bildirildi.
Ne zaman ve nerede yapılıyor?
Tarih sabit değil; bu yüzden her yıl duyuruyu kontrol etmek gerekiyor. Kayıtlar, bahardan sonbahara ve Kadıköy'den giderek Kartal'a doğru bir kayma gösteriyor:
| Edisyon (haberlerdeki ifadeyle) | Ne zaman | Nerede |
|---|---|---|
| 3. | 1-3 Kasım 2018 | İstanbul |
| 4. | 2019 | Kozyatağı Kültür Merkezi, Kadıköy |
| 2021 edisyonu | 1-3 Ekim 2021 | Kartal, açılış Hasan Ali Yücel Kültür Merkezi'nde |
| 2022 | Kozyatağı programının yılı | Kozyatağı Kültür Merkezi (konferans salonu), Kadıköy |
| 7. | 5-8 Ekim 2023 | Kozyatağı ve Kartal mekânları |
| 8. | 21-23 Kasım 2025 | Kartal Soğanlık Kültür Merkezi ve Yeditepe Üniversitesi |
Numaralandırma konusunda bir uyarı: kaynaklar özellikle 2021 ve 2022 civarında hangi edisyonun kaçıncı olduğu konusunda birbirini tutmuyor; sıra sayılarını resmî bir sayım değil, organizatörlerin kendi ifadesi olarak okuyun. Kadıköy'de Buket Sokak'taki Kozyatağı Kültür Merkezi, en azından 2019 ve 2022 programlarına konferans salonunda ev sahipliği yaptı. Sonraki edisyonların birkaçında Kartal Belediyesi destekleyici kurum olarak anılıyor.
Festivalde tam olarak neler oluyor?
Programın çekirdeği okumalar. Türkiye'den ve yurtdışından şairler, kadınlara dair şiirlerini çoğu zaman kendi dillerinde okuyor; ardından Türkçe ya da İngilizce karşılığı geliyor. 2018 ve 2021 edisyonlarını anlatan haberlerde şairlerin kendi ülkelerinin geleneksel kıyafetleriyle okuduğu yazıyor; yani tek bir akşam bile görsel ve işitsel olarak çok renkli olabiliyor.
Okumaların çevresine zamanla başka biçimler de eklendi:
- Müzik. 2019'daki Kozyatağı programında Mehmet Ünlü'nün gitarla Latin müziği dinletisi ve Op. Dr. Tezernur Gücükoğlu'nun akordeonla tango konseri vardı.
- Açık kürsü. 2022'de Kozyatağı'ndaki programda açık kürsü duyuruldu; konuklar kendi şiirlerini okuyabildi.
- Film. Aynı 2022 programında, yönetmenliğini Canan Çelik'in yaptığı bir belgeselin ilk gösterimi duyuruldu.
- Tiyatro, panel ve caz. Sonraki edisyonlarda şiir tiyatrosu, 2025'te Türk ve İran şiirinde kadın hareketleri üzerine bir panel ve bir caz konseri yer aldı.
- Onur ödülü töreni ve bazı yıllarda kent turları ya da bir meydanda halka açık okuma.
Kozyatağı'ndaki 2022 programı neyi anlatıyordu?
2022 program metni konukları festivalin beşinci yılına karşılamış ve "Küresel İnsanlığın Şafağında" ifadesini kullanmıştı. Metne göre salgın döneminden sonra, ne kadar bağlantılı olduğumuz fark edilmişti ve şairler yeniden bir aradaydı: "farklı duygularla, gelişen fikirlerle" üretmeye devam ediyor, birbirini anlamaya çalışıyorlardı. Aynı dönemin ikinci bir program metni etkinliği 8 Mart Dünya Kadınlar Günü ile ilişkilendiriyor, bu günü kadın hakları hareketinde bir odak noktası olarak tanımlıyor ve pek çok şairin şiir okuyacağını belirtiyordu.
O tarihte Covid-19 kuralları hâlâ geçerliydi; izleyicilerden maske takmaları, en az 15 dakika önce gelmeleri ve fotoğraf ya da film çekmemeleri isteniyordu. Bu önlemler bugün geride kaldı, ama etkinliğin pratik notlarının neden öyle göründüğünü açıklıyor. Giriş ücretsizdi.
Kadın şiiri festivali neden önemli?
Şiir, rapor ve konuşmalarla söylemesi zor şeyleri söylemenin en eski yollarından biri. Kadınların güvenliği ve hakları konusunda tartışmaların hiç bitmediği bir ülkede, kadınların dizelerle konuşmasına ve başka ülkelerden şairlerin yanında yer almasına olanak veren bir festival farklı bir konuşma zemini açıyor. Yıllık temalar bunu gösteriyor: dil, mülteciler, çeşitlilik, şiddet ve 2025'te, Theodor Adorno'nun savaş sonrası şiir sözünü hatırlatarak, Gazze katliamından sonra uygarlıktan söz edilip edilemeyeceğini soran bir manifesto.
İkinci nokta erişim. Okumalar genellikle ücretsiz, kapalı edebiyat çevreleri yerine halka açık kültür merkezlerinde yapılıyor ve açık kürsü amatörleri de davet ediyor. Antoloji de şairlere kalıcı bir kayıt sunuyor: başka türlü bulunamayacak çeviriler, Türkiye'den şiirlerle yan yana duruyor.
Festivali nasıl deneyimlersiniz?
- Tarihi erkenden kontrol edin. Edisyonlar mart, ekim ve kasımda yapıldı. Yılın duyurusuna bakın; Kartal ve Kadıköy'deki kültür merkezlerinin sayfalarını izleyin.
- Vaktinde gelin. Geçmiş programlarda konuklardan en az 15 dakika önce gelmeleri, telefonlarını kapatmaları ve salonda çekim yapmamaları istendi.
- Yanınızda bir şiir olsun. Bazı programlarda açık kürsü var. Yazıyorsanız, temaya dair kısa bir şiir memnuniyetle karşılanır.
- Antolojiye göz atın. Yıllık cilt, festival bittikten sonra şairleri okumanın en iyi yolu.
- Yolculuğu planlayın. Kozyatağı ve Kartal İstanbul'un Anadolu yakasında; Avrupa yakasından gidiyorsanız vapur ve Marmaray pratik seçenekler.
Sıkça sorulan sorular
FeminİSTANBUL yalnızca kadınlara mı açık?
Hayır. Organizatörler, tüm dillerden ve milletlerden kadın, erkek ve LGBTQ+ şairlerin katıldığını söylüyor. Programı birleştiren şey şiirlerin konusu: kadınlar ve kadınların yaşam koşulları.
Giriş ücretsiz mi?
Bildiğimiz programlar, yani Kozyatağı'ndaki 2022 etkinliği ve Kartal'daki 2025 edisyonu, ücretsiz ve halka açık olarak duyuruldu. Düzenlemeler değişebileceği için güncel duyuruya bakın.
Festivali kim yürütüyor?
2016'da Hilal Karahan, Emel Koşar ve Dilruba Nuray Erenler tarafından kuruldu. Ayça Erdura 2019'da koordinasyon grubuna katıldı. Yıllık antolojinin editörü Hilal Karahan.
Türkçe bilmem gerekir mi?
Şart değil. Konuk şairler pek çok ülkeden geliyor ve çoğu zaman kendi dillerinde okuyor. Bilgi için ana kaynak Türkçe program metinleri, ama festivalin İngilizce bir sayfası da var.
Sırada ne var?
Bu tür şiir festivalleri geç duyurulduğu ve kültür merkezlerinde yapıldığı için kolay gözden kaçıyor. Yakınınızda nelerin olduğunu, okumalardan konserlere kadar, takvim.in üzerinden görebilir ve bir sonraki FeminİSTANBUL duyurusunu takip edebilirsiniz. Kürsüye çıkmasanız bile, birçok dilde kadın şiirleriyle geçen bir akşam, İstanbul'da bir sonbahar gecesini geçirmenin farklı bir yolu.
Bu yazıda festivalin İngilizce sayfası (eng.feministanbul.net), 2018, 2021, 2023 ve 2025 edisyonlarına dair basın haberleri ile 2019 ve 2022 Kozyatağı programlarının metinleri kullanıldı.
