Şubatın ortasında bir Bursa salonunda, bir Ankara kitabevinde ya da bir İstanbul kafesinde biri sahneye çıkıp bir öykü okuyor; salondakiler telefonlarını cebine koyup dinliyor. Dünya Öykü Günü'nün Türkiye'deki hâli kabaca böyle: gösterişsiz, kelimelerin merkezde durduğu bir buluşma. Üstelik bu gün, birçok kişinin sandığı gibi 21 Haziran'a değil, 14 Şubat'a denk geliyor. takvim.in olarak bu yazıda günün nereden çıktığını, ülkemizde nasıl kutlandığını ve dünyadaki benzer "öykü günleri"nden nasıl ayrıldığını topladık.
Önemli noktalar
- Türkiye'deki Dünya Öykü Günü her yıl 14 Şubat'ta kutlanır; fikir, 2002'de Ankara'da düzenlenen bir öykü forumunda yazar Özcan Karabulut tarafından ortaya atıldı.
- Tarih, Sait Faik'in "Her şey bir insanı sevmekle başlar" cümlesinden esinlenerek seçildi; bu yüzden Sevgililer Günü ile aynı güne denk gelir.
- Öneri 2003'te Mexico City'deki 69. Uluslararası PEN Kongresi'nde kabul edildi; 2005'te Slovenya'nın Bled kentindeki 71. kongrede yeniden gündeme geldi.
- İngiltere'nin Comma Press'i, Short Story Day Africa ve Birleşik Krallık'taki Ulusal Öykü Günü ise ayrı girişimlerdir ve 20 Haziran, 21 Haziran ile 21 Aralık'ı öne çıkarır.
- Türk öyküsünün omurgasında Ömer Seyfettin'den Sait Faik'e, Aziz Nesin'den Oktay Akbal ve Yaşar Kemal'e uzanan bir çizgi vardır; gün, bu birikimi okuyarak anmanın fırsatıdır.
Dünya Öykü Günü nedir?
Öykü, romandan kısa, şiirden anlatıya daha yakın bir tür: birkaç sayfada bir insanı, bir anı ya da bir mahalleyi tüm ağırlığıyla önünüze koyar. Dünya Öykü Günü de bu türe ayrılmış bir gündür. Amacı, öykü yazmayı ve okumayı yaygınlaştırmak; her dilde yazılan öyküyü görünür kılmak. Kutlama biçimi basittir: okumalar, söyleşiler, atölyeler, öykü yarışmaları, kitapçılarda ve kütüphanelerde kısa programlar.
Burada bir ayrım yapmak gerekiyor. "World Short Story Day" diye aradığınızda karşınıza Haziran ya da Aralık tarihli etkinlikler de çıkar. Bunların hiçbiri Türkiye'de kutlanan 14 Şubat günüyle aynı köke bağlı değildir. Bu yazıdaki Dünya Öykü Günü, Türkiye kökenli bir girişimin uluslararası bir yazarlar örgütü nezdinde kabul görmüş hâlidir. Farkları aşağıda tek tek anlatıyoruz.
Dünya Öykü Günü nereden çıktı?
Hikâye 2002'de Ankara'da başlıyor. Yazar Özcan Karabulut, ilk Öykü Forumu'nda öykü türünü tanıtmak ve yaygınlaştırmak için yıllık bir gün önerdi. Karabulut o dönemde Edebiyatçılar Derneği'nin yöneticilerindendi; bazı kaynaklar girişimi şair Adnan Özer'le birlikte yürüttüğünü de aktarıyor. Bu çabanın devamında Uluslararası Ankara Öykü Günleri Derneği, 18 Eylül 2013'te resmen kuruldu. Ankara Öykü Günleri ise dernekten çok önce, yıllardır süren bir etkinlik olarak düzenleniyordu; 14. Uluslararası Ankara Öykü Günleri'nin Mayıs 2014'te yapılacağı duyurulmuştu.
Fikir ülke sınırında kalmadı. Kaynaklara göre öneri 2003'te Mexico City'de toplanan 69. Uluslararası PEN Kongresi'nde, PEN'in Çeviri ve Dil Hakları Komitesi aracılığıyla kabul edildi. PEN, dünya çapında yazarların ifade özgürlüğünü savunan uluslararası bir yazarlar örgütüdür; Türkiye'nin de bir PEN merkezi vardır. Ertesi yıl PEN'in üye merkezlerini günü kutlamaya teşvik ettiği aktarılıyor. 15 Haziran 2005'te Bled'deki 71. kongrede komitede konu yeniden ele alındı; aktarıldığına göre, günün UNESCO'nun kültür takvimine girmesi yönündeki karar da bu kongrede delegelerce onaylandı. Bu son ayrıntıyı tek bir kaynaktan aktardığımızı, UNESCO takvimindeki resmî durumu ise kendi başına doğrulayamadığımızı not edelim.
Neden 14 Şubat?
Tarih rastgele seçilmedi. Karabulut'un anlattığına göre gün, Sait Faik'in en bilinen cümlelerinden biriyle bağlantılı: "Her şey bir insanı sevmekle başlar." Organizatörler, öykünün de tam bu noktadan, tek bir insana duyulan ilgiden doğduğunu düşündü ve günü Sevgililer Günü'yle aynı takvim yaprağına yerleştirdi. Yani 14 Şubat, öyküyü romantik aşkla değil, insana bakma cesaretiyle ilişkilendiriyor. Bu okuma, Sait Faik'in edebiyatına da oldukça yakışıyor: onun öykülerinde balıkçılar, kahve müdavimleri, ada esnafı ve kimsenin ilgilenmediği "lüzumsuz" insanlar başrol oynar.
Türkiye'de Dünya Öykü Günü nasıl kutlanıyor?
Tek bir merkezî tören yok; gün, dernekler, kütüphaneler, üniversiteler, kültür merkezleri ve bağımsız kitapçılar tarafından farklı biçimlerde karşılanıyor. En yaygın biçim, yazarların ya da oyuncuların öykü okumasıdır. Bazı yıllarda söyleşiler, öykü atölyeleri ve dergi özel sayıları da bu güne denk getirilir.
Somut bir örnek: 2024'te Türkiye Yazarlar Sendikası, kuruluşunun 50. yılını "edebiyat matineleri" adı altında aylık okumalarla kutluyordu. Matine, gündüz seansı demektir; bu serinin bir buluşması Bursa Yıldırım'daki Barış Manço Kültür Merkezi'nin tiyatro salonunda gerçekleşti ve Dünya Öykü Günü'ne ayrıldı. Yazarlar Yaşar Kemal, Aziz Nesin ve Oktay Akbal'ın öykülerini, yanında günümüz öykücülerinden seçkileri okudu. Sendika, 4 Şubat 1974'te kurulmuştu; ilk başkanı Yaşar Kemal'di. Kuruluşuna öncülük edenler arasında Aziz Nesin de vardı. Yani programdaki üç ismin ikisi, bu okumaları düzenleyen kurumun kurucusu ya da ilk başkanıydı; okuma listesi bir tesadüf değil, bir hafıza işi.
Dünya Öykü Günü, diğer "öykü günleri"nden nasıl ayrılıyor?
Aynı adı taşıyan birkaç girişim var ve karıştırmak çok kolay. Doğrulayabildiğimiz kadarıyla fark şöyle:
| Girişim | Tarih | Kim başlattı / nerede | Özelliği |
|---|---|---|---|
| Dünya Öykü Günü (Türkiye) | 14 Şubat | Özcan Karabulut, Ankara, 2002; PEN'de kabul 2003 | Sait Faik'in cümlesine dayanan tarih; PEN kongrelerinde görüşüldü |
| International Short Story Day | 20 Haziran (2012) | Comma Press, Manchester merkezli İngiliz yayınevi | Yazar gruplarının, kitapçıların ve edebiyat kurumlarının katıldığı uluslararası etkinlik günü |
| Short Story Day Africa | 21 Haziran | Afrika'daki yazar ve okur topluluğu | Afrika öyküsüne odaklanır; yılın en kısa gününe bağlanır |
| National Short Story Day (Birleşik Krallık) | 21 Aralık | İngiltere merkezli girişim | Kuzey yarıkürede yılın en kısa gününü kutlar |
Haziran ve Aralık günlerindeki ortak fikir hoş bir espridir: kısa öyküyü yılın en kısa gününde kutlamak. Türkiye'deki günün böyle bir mantığı yok. Türkiye'deki 14 Şubat, güneşe değil, bir edebiyat cümlesine ve insanı sevmeye dayanıyor. İkinci fark, sahipliktir: Comma Press'in günü bir yayınevinin girişimiyken, Türkiye'deki gün bir yazarlar örgütünün kongre kararından geçti. Yine de amaçlar benzer: öykünün, romanın gölgesinde kalmaması.
Türk öyküsünün omurgası kimlerden oluşuyor?
Öykü günü kutlamak için önce öyküyü tanımak gerekir. Bu tür Türkçede sanılandan yakın bir geçmişe sahip ve birkaç ismin etrafında şekillenmiş.
Ömer Seyfettin (1884-1920). Gönen'de doğan, 35 yaşında İstanbul'da vefat eden Seyfettin, modern Türk öyküsünün kurucularından sayılır. Yaklaşık 125 öykü yazdığı belirtilir. "Primo Türk Çocuğu", "Kaşağı", "Bomba" ve "Ashab-ı Kehfimiz" en tanınan öyküleri arasında. Selanik'te çıkan Genç Kalemler dergisinin 11 Nisan 1911 tarihli sayısında yayımlanan imzasız "Yeni Lisan" yazısı, sade Türkçe akımının başlangıç metinlerinden biri kabul edilir. Seyfettin'in öyküleri kısa, sürükleyici ve dilinin sadeliğiyle dikkat çeker.
Sait Faik Abasıyanık (1906-1954). Adapazarı'nda doğdu, 1954'te İstanbul'da öldü. İlk öyküsü "Uçurtmalar" 9 Aralık 1929'da Milliyet'te yayımlandı; ilk kitabı Semaver 1936'da çıktı. Lüzumsuz Adam (1948) ve ölümünün yılında yayımlanan Alemdağ'da Var Bir Yılan (1954) başlıca kitapları arasında. Babasının 1938'de Burgazada'da aldığı köşk, günümüzde müze olarak ziyaret edilebiliyor. Sait Faik Hikâye Armağanı, annesinin vasiyetiyle 1954'te kuruldu, ilk kez 1955'te verildi; 1964'ten beri Darüşşafaka Cemiyeti yürütüyor. Ödülü alanlar arasında Oktay Akbal, Tomris Uyar, Füruzan ve Nazlı Eray gibi isimler var.
Aziz Nesin (1915-1995). Gerçek adı Mehmet Nusret; Heybeliada'da doğdu, Alaçatı'da öldü. Mizahıyla tanınır, ama öykülerinde toplumsal adaletsizliğe karşı sert bir bakış vardır. Yaklaşık 200 takma ad kullandığı, 1946'da Markopaşa'yı çıkardığı, 1972'de Nesin Vakfı'nı kurduğu ve kitap gelirlerini bu vakfa bıraktığı belirtiliyor. Ölümünden sonra Çatalca'daki vakıf arazisine, törensiz gömüldü.
Oktay Akbal (1923-2015). İstanbul'da doğdu, Muğla'da öldü. Gazeteci ve köşe yazarı olarak Cumhuriyet, Hürriyet ve Milliyet'te çalıştı; ilk öykü kitabı Önce Ekmekler Bozuldu 1946'da yayımlandı. 1959'da Sait Faik Hikâye Armağanı'nı aldı. Öykü günü programlarında adının geçmesi bu yüzden şaşırtıcı değil.
Yaşar Kemal (1923-2015). Adana Hemite'de (bugünkü Osmaniye) doğdu. Romanlarıyla, özellikle İnce Memed dizisiyle (1955'ten itibaren) ünlendi; ama edebiyata halk ağıtları derlemeleri ve öykülerle girdi. İlk öykü kitabı Sarı Sıcak 1952'de çıktı. Türkiye Yazarlar Sendikası'nın ilk başkanıdır.
Bu listede eksik isimler çok: Sabahattin Ali, Tomris Uyar, Füruzan, Sevim Burak, Haldun Taner gibi yazarlar da tartışmasız önemli. Sadece elimizde doğrulayabildiğimiz bilgileri yazdık.
Dünya Öykü Günü'nü nasıl yaşayabilirsiniz?
Büyük bir organizasyon beklemeyin; bu günün doğası ölçeğin küçüklüğünde. Birkaç somut yol:
- Bir öykü okuyun. Sait Faik'in bir öyküsü on beş dakikada biter; Ömer Seyfettin'in "Kaşağı"sı belki daha da kısa. Sesli okumak, öyküyü çok farklı bir yere taşır.
- Yerel bir okumaya gidin. Kütüphaneler, kültür merkezleri, dernekler ve yazar sendikaları şubat ayında sık sık okuma programı koyar. Programlar her yıl değişir, bu yüzden güncel duyuruya bakın.
- Ödüllü bir kitaba göz atın. Sait Faik Hikâye Armağanı'nı almış bir kitap, iyi bir başlangıç noktasıdır.
- Bir öykü yazın. Bir sayfa, tek bir insan, tek bir an. Sait Faik'in cümlesi burada iş görür.
Sıkça sorulan sorular
Dünya Öykü Günü 21 Haziran mı, 14 Şubat mı?
Türkiye'de kutlanan Dünya Öykü Günü 14 Şubat'tır. 20 ve 21 Haziran tarihleri, Comma Press'in Uluslararası Kısa Öykü Günü ve Short Story Day Africa gibi ayrı girişimlere aittir. 21 Aralık ise Birleşik Krallık'taki Ulusal Öykü Günü'dür.
Dünya Öykü Günü'nü kim önerdi?
Yazar Özcan Karabulut, 2002'de Ankara'da düzenlenen bir öykü forumunda önerdi. Bazı kaynaklar şair Adnan Özer'in de girişimde payı olduğunu aktarıyor.
Neden Sevgililer Günü'ne denk geliyor?
Karabulut'un anlatımına göre tarih, Sait Faik'in "Her şey bir insanı sevmekle başlar" cümlesinden esinlendi. Öykünün de insana duyulan sevgiden ve ilgiden başladığı düşünülüyor.
Etkinlikler nerede yapılıyor?
Tek bir merkez yok. Ankara Öykü Günleri, kütüphaneler, kültür merkezleri ve sendikalar gibi farklı kurumlar okuma ve söyleşi düzenler; 2024'te Türkiye Yazarlar Sendikası'nın bir okuması Bursa'daki Barış Manço Kültür Merkezi'nde yapıldı.
Sonuç
Öykü günü, büyük sahnelere değil, birinin sesli okuduğu on beş dakikaya ihtiyaç duyuyor. Şubatta şehrinizde hangi okuma, söyleşi ya da atölye olduğunu görmek için takvim.in sayfasına göz atabilir, takvim.in üzerinden yakınınızdaki edebiyat buluşmalarını bulabilirsiniz.
